https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/ فصلنامه علمی - پژوهشی زبان‌شناسی اجتماعی fa daily 1 Tue, 02 Sep 2025 00:00:00 +0330 Tue, 02 Sep 2025 00:00:00 +0330 https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12192.html پژوهش پیش رو به بررسی‌نشانه‌ای استنداپ‌کمدی ایرانی در دهه نود شمسی پرداخته است. در این مقاله، چارچوب نظری رمزگان پنجگانه رولان بارت الگوی انجام پژوهش است. هدف پاسخ به این سوالات است که بررسی نشانه‌ای استنداپ‌کمدی با رمزگان پنجگانه چگونه امکان طرح می‌یابد؟ کدام رمزگان در زبان نشانه‌ای استنداپ‌کمدی ایرانی بارز است و زبان نشانه‎ای موجود درصدد انتقال چه پیامی به مخاطب است؟ طی بررسی 19 واحد خوانش از چهار استنداپ‌کمدی در رسانه ملی و یک استنداپ از رسانه فضای مجازی، یافته‌ها نشان داد که 27 رمزگان فرهنگی، 16 رمزگان معنایی و 14 رمزگان تقابلی قابل شناسایی است. بیشترین ارجاعات رمزگان فرهنگی، از نوع ارجاعات سیاسی و اقتصادی است و بیشتر از نیمی از رمزگان تقابلی به تقابل بین تفکرات مردم و مسئولین می‌پردازد. لذا زبان طنز نویسندگان استنداپ‌کمدی‌های ایرانی که صدای جامعه ایران است، خواستار انجام بازنگری در مسائل سیاسی و اقتصادی ایران است. نتایج این پژوهش می تواند از یک سو برای برای تصمیم‌گیران سیاسی و اقتصادی و از سوی دیگر برای نویسندگان متون استنداپ‌کمدی مفید باشد. زیرا از این طریق، می‌توان به نتایج کاربردی مناسبی رسید. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12399.html پژوهش حاضر از منظر کاربردشناسی و تحلیل گفتمان به بررسی کنش‌های گفتاری آرای حقوقی پرداخته است . آستین(1962) و سرل(1969) بر این باورندکه هر گزاره دارای سه کنش بیانی، غیربیانی(منظوری) و تأثیری است که در گفتمان روزمره به‌طور همزمان رخ می‌دهد. هدف پژوهش حاضر بررسی انواع کنش‌های گفتاری و همچنین میزان بسامد آن‌ها در آرای پرونده‌های طلاق طبق این تقسیم‌بندی‌ها بود. این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و پیکره‌ محور صورت گرفته است. داده‌ها به‌طور تصادفی در قالب 50 رأی از سامانۀ ملی آرای قضایی جمع‌آوری شدند. پیکرۀ پژوهش شامل 1364 کنش گفتاری می‌شود که از متن این آراء استخراج گردیده است. سپس انواع کنش‌های گفتاری و بسامدشان بر اساس مبانی مشخص و مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‌ها با توجه به نظر سرل نشان داد بیشترین بسامد مربوط به کنش اظهاری با 38% بوده و کنش‌های اعلامی و ترغیبی با 27% بسامد تقریباً یکسان به‌کار رفته‌اند. همچنین یافته‌ها نشان داد که قاضی که نویسندۀ این متون است- در دادگاه‌ و مراجع قضایی- با توجه به شواهد، اسناد و مدارک و علم خود اقدام به صدور رأی می‌کند، همواره در جایگاهی است که با کنش‌های اظهاری و اعلامی بر نظر خود صحه گذاشته و مخاطب خود را به انجام کاری ترغیب می‌کند. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12400.html هدف اصلی این پژوهش درک چگونگی به‌کارگیری زبان برای اعمال ارتباطی (درخواست، عذرخواهی، انتقاد، کنشگری) در فضای دیجیتال ایران، با توجه به محدودیت‌های فرهنگی و سانسور است. روش پژوهش، تحلیل گفتمان کیفی با تمرکز بر نمونه‌های تعاملی کاربران است. داده‌ها از ۲۰۰ نمونۀ عمومی (۱۰۰ فِرِسته و دیدگاه از هر سکو) از فروردین تا آذر ۱۴۰۳، با نمونه‌گیری هدفمند گردآوری شد. تحلیل با به‌کارگیری چارچوب‌های سرل (انواع کنش‌های گفتاری) و براون و لوینسون (راهبردهای ادب) در سه مرحله انجام شد: نخست، شناسایی و طبقه‌بندی کنش‌های گفتاری؛ دوم، تحلیل راهبردهای زبانی (مستقیم و غیرمستقیم) و مؤلفه‌های ادب؛ و سوم، تفسیر گفتمان‌ها با توجه به بافت فرهنگی و فناورانه. یافته‌ها نشان داد کاربران ایرانی بیشتر از راهبردهای غیرمستقیم (۷۲ تا ۸۱ درصد درخواست‌ها و انتقادها) و ادب ترکیبی (سلبی و ایجابی) که تحت تأثیر مفاهیمی مانند «حفظ وجهه» و «تعارف» قرار دارند، بهره می‌برند. تفاوت‌های معناداری بین سکوی «اینستاگرام»، با تمرکز بر اطلاعات دیداری و روابط اجتماعی، و «ایکس»، با ماهیت متنی-خبری، مشاهده شد؛ در «اینستاگرام»، کنش‌های عاطفی و رعایت ادب بیشتر است، در حالی‌که در «ایکس»، تمرکز بر کنش‌های اظهاری و انتقادات صریح‌تر است. این سکو‌ها، علاوه بر این، نقش مهمی در کنشگری اجتماعی-سیاسی و ابراز هویّت کاربران ایفا می‌کنند. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12815.html پژوهش حاضر با بررسی سیر تحول نام‌گذاری در شهرستان بوکان در 50 سال گذشته درصدد است که تأثیر این تغییرات را بر نام‌گذاری-های کودکان در شهرستان بوکان در 50سال گذشته نشان دهد و پاسخی برای سؤالات 1.والدین بوکانی در انتخاب نام برای کودکان خود 50 سال گذشته در هر دهه و درکل از نام‌های کدام زبان بیشترین استفاده را کرده‌اند؟ 2.چه تفاوت‌هایی در نام‌گذاری کودکان دختر و پسر به طور کلی و در هر دهه به طور خاص دیده می‌شود؟ 3.اسامی منتخب از هر زبان‌های در طی این پنج دهه چه روندی را طی کرده‌اند؟ و 4.این تغییر در گرایش‌ها چگونه شرایط اجتماعی هر دهه را بازتاب می‌دهند؟ فراهم کند. با استفاده از داده‌های ثبت احوال ابتدا فراوانی و درصد هر دهه استخراج شده و براساس اینکه ریشۀ کردی، فارسی ویا عربی، ترکی یا خارجی دارند، گروه‌بندی و فراوانی هریک در جداول مربوطه وارد می‌شود و سپس سیر تحولی آنها در این 5 دهه با تمرکز بر شرایط اجتماعی حاکم تحلیل می‌شوند. تغییرات نام‌گذاری کودکان در پرتو تغییر و تحولات اجتماعی در برخی از شهرهای کردنشین انجام شده بود و جای خالی چنین پژوهشی در مورد نام‌های شهرستان بوکان مشهود بود و این پژوهش تلاشی برای رفع این کاستی است. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12875.html پژوهش حاضر با رویکردی تلفیقی و بینارشته ای چگونگی مفصل‌بندی گفتمان مقاومت در شعر «در امواج سند» سرودۀ حمیدی شیرازی را بررسی می‌کند. بدین منظور، نظریه کنش گفتاری جان سرل به عنوان ابزاری برای واکاوی لایه‌های زبانی خرد و نظریۀ گفتمان لاکلا و موفه به عنوان چارچوبی برای تفسیر معنایی کلان به کار گرفته شده است. تحلیل داده‌ها در سه سطح به هم پیوسته (کنش‌های گفتاری، ساختار روایت و گفتمان) انجام و یافته‌ها در پیوند با بافت تاریخی دورۀ پهلوی دوم تفسیر گردیده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که توزیع هدفمند کنش‌های گفتاری در مراحل مختلف روایت، مواد زبانی لازم برای مفصل‌بندی گفتمان مقاومت را فراهم می‌آورد. این گفتمان حول دال مرکزی «ایثار» سامان می‌یابد و از رهگذر فرایندهای غیریت‌سازی، برجسته‌سازی و حاشیه‌رانی، هویت «خود» را در برابر «دیگری» تثبیت می‌کند .در مقایسۀ این شعر با گفتمان رسمی پهلوی دوم آشکار می‌شود که شعر با مفصل‌بندی متفاوتی از هویت ملی، در مقام گفتمانی رقیب ظاهر می‌شود و از این رهگذر، شکست تاریخی را به پیروزی گفتمانی بدل می‌کند. این جکیده را به انگلیسی ترجمه کن https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12882.html نام‌ها در فرهنگ ایرانی، فراتر از ابزار شناسایی فردی، به‌عنوان نمادهایی از هویت، مشروعیت، قدرت و تعلق اجتماعی عمل کرده‌اند. این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای در حوزه نام‌شناسی اجتماعی، به بررسی تحولات نام‌گذاری در دورة صفوی می‌پردازد؛ دوره‌ای که با رسمیت‌یافتن تشیع، نام‌ها به ابزار مشروعیت‌بخشی سیاسی و فرهنگی بدل شدند. هدف پژوهش، تحلیل نقش نام‌ها در ساختار قدرت، هویت دینی در دورة صفوی است.روش تحقیق: این مطالعه، کیفی و توصیفی-‌تحلیلی است و داده‌ها از منابع تاریخی مانند عالم‌آرای عباسی، خلاصه‌التواریخ، احسن‌التواریخ)، متون ادبی و قصص عامیانه (حسین کرد شبستری) استخراج شده‌اند. تحلیل نام‌ها بر اساس ریشة زبانی (فارسی، ترکی، عربی، شیعی)، جایگاه اجتماعی صورت گرفته است. همچنین در روایت‌های عامیانه، مقایسه تطبیقی میان دوره‌های پیش‌از صفوی و صفوی، امکان بررسی روند تحول نام‌گذاری را فراهم کرده است.یافته‌ها: یافته ها نشان می‌دهند که در دوره صفوی، نام‌گذاری افراد و اماکن با اسامی امامان شیعه، ترکیب القاب مذهبی با ساختار قدرت و تقدس‌سازی فضاهای عمومی، از جمله راهبردهای حکومت در تثبیت هویت ایرانی-‌شیعی بوده‌اند. این گفتمان نام‌گذاری، نه‌تنها در میان نخبگان سیاسی و نظامی، بلکه در فرهنگ عامه، متون ادبی و روایت‌های اجتماعی نیز نفوذ یافته و به در کسب مشروعیت سیاسی و فرهنگی صفویان تأثیرداشت https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12813.html نام‌آواها، واژگانی برگرفته از صداهای محیطی هستند که با خلق تداعی‌های صوتی، به غنای کلام افزوده و تصاویری حسی و ملموس را در ذهن مخاطب ایجاد می‌کنند. نهج‌البلاغه پس از قرآن‌کریم، به‌عنوان مهم‌ترین میراث مکتوب شیعه، سرشار از ظرایف ادبی و بلاغی چون افعال نام‌آواهاست. این تنوع در کاربرد، هم به غنای بلاغی و زیباشناختی کلام امام می‌افزاید و هم بستری برای درک عمیق‌تر مفاهیم ایشان فراهم می‌‌سازد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس رویکرد نوین معناشناسی به بررسی حوزه‌های معنایی فعل‌های نام‌آوا در نهج‌البلاغه می‌پردازد تا منشأ تولید آن‌ها را در کلام امام بازشناسد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام علی (ع) با به‌کارگیری چهل و هشت فعل نام‌آوا (نظیر صَرَخَ، حَنَّ، هَتَفَ، قَلقِلَ، جَلجَلَ و ...)، طیف وسیعی از آواهای انسانی‌‌، حیوانی، پرندگان، صدای برخورد اشیا و پدیده‌های طبیعی را به تصویر کشیده‌اند که منشأ اغلب آن‌ها اندام‌های گویایی مانند خیشوم، حلق و دهان یا طبیعت است. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12936.html در چارچوب نشانه‌شناسی، نظام‌های نشانه‌ای اساس فعالیت‌‌های اجتماعی و فرهنگی انسان را برای بازنمایی دانش نهفته در نشانه‌ها شکل می‌دهد. این نشانه‌ها ممکن است در نظام زبان یا تصویر تجلی یابد. دستیابی به مفاهیم انتزاعی در این دو نظام می‌تواند در دسته‌بندی نشانه‌ها و بازنمایی آن در قالب یک پایگاه دانش کمک نماید.در پژوهش حاضر تلاش می‌شود در چارچوب نشانه‌شناسی رایانشی، روابط معناییِ نشانه‌های تصویری که در چارچوب معناشناسی قالبی از نشانه‌های زبانیِ حاصل از شرح‌های نوشته‌شده برای تصاویر به‌دست آمده‌است، برای دسته‌بندی تصاویر استفاده گردد. سپس، از این دستاورد، برای تهیۀ یک پایگاه دانش که حاوی این روابط معناییِ میانِ تصاویر است استفاده گردد. نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر این نکته است که استخراج مفاهیم انتزاعی حاصل از بازنماییِ معناییِ قالبی از شرح تصاویر می‌تواند ضمن کمک به دسته‌بندی معنایی تصاویر، ارتباطات معنایی تصاویر را مشخص کند. این دسته‌بندی و ارتباط تصاویر می‌تواند به‌صورت یک سه‌تایی که حاوی نوع رابطه و دو عنصر تصویر است بیان گردد و ضمن کاربرد در ساخت یک پایگاه دانش، در جستجوی مفهومی تصاویر کاربرد داشته باشد. برای انجام این پژوهش، از پیکرۀ Flickr30k که حاوی تصویر و پنج شرح نگارش‌شده به زبان انگلیسی است استفاده می‌شود. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12881.html نام‌ها، بازتابی از تحولات زبانی و فرهنگی و مرتبط با هویت و پیشینه یک جامعه هستند. در این راستا نام حکام و صاحب‌منصبان سیاسی را می‌توان ابزاری برای کسب مشروعیت یا مقاومت فرهنگی در برابر سلطه‌های سیاسی و دینی دانست. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای به بررسی روند نام‌گذاری حکام ایران از دوران ایلامی تا تیموری می‌پردازد. هدف اصلی، تحلیل نقش نام‌ها به‌عنوان عناصر زبانی-اجتماعی در بازتاب ساختار قدرت، هویت‌ فرهنگی- دینی، مشروعیت سیاسی در بسترهای تاریخی مختلف است. نتایج تحقیق که مبتنی بر تحلیل داده‌های تاریخی با روش توصیفی-تحلیلی است، نشان می‌دهد که در دوره ایلامی، نام حکام با خدایان بومی و مفاهیم الهی پیوند داشت و ابزاری برای کسب مشروعیت سیاسی برای آن‌ها بود. نام‌گذاری حکام بر اساس مفاهیم اخلاقی و دینی در دوره هخامنشی تا ساسانیان نیز تداوم یافت. با ورود اسلام، نام‌گذاری به ابزاری برای کسب مشروعیت سیاسی- دینی تبدیل شد. در دوره‌های غزنوی، سلجوقی، تعامل میان نام‌های ترکی، اسلامی و ایرانی، نشان‌دهنده پویایی فرهنگی و سیاست‌های مشروعیت زای ساختار قدرت بود. دوران سلطه مغولان و تیموریان، هم‌سویی فرهنگی با جوامع مغلوب برای افزایش پذیرش اجتماعی، از عوامل مؤثر درنام‌گذاری‌ فاتحان بود. در مجموع، مشروعیت، مهم‌ترین نقش را در تعیین نام حکام تاریخ ایران داشته است. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12814.html این پژوهش با هدف واکاوی کنش‌های گفتمانی مقاومت در رمان «هیچ دوستی بجز کو‌هستان» اثر بهروز بوچانی (۲۰۱۸) انجام شد تا نشان دهد چگونه زبان می‌تواند نهادهای انضباطی سلطه را به چالش کشیده و به ابزاری برای بازپس‌گیری عاملیت تبدیل ‌شود. چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در سه سطح متن، کنش گفتمانی و کنش اجتماعی در تلفیق با رویکرد چندزبانگی پویا است. روش پژوهش کیفی و در قالب تحلیل گفتمان تفسیری-انتقادی بوده و واحد تحلیل «پاراگراف‌هایی حاوی رخداد مقاومت‌محور» هستند؛ یعنی نمونه‌هایی که بیانگر تنازع زبانی میان نهاد تام و سوژۀ زندانی هستند. داده‌ها شامل 45 پاراگراف هستند که با استفاده از روش نمونه‎گیری هدفمند و از نسخۀ انگلیسی کتاب استخراج شده و مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان دادند که نویسنده با استفاده از راهبردهای گفتمانی مقاومت به‌مثابه کنش بازپس‌گیری عاملیت و به چالش کشیدن نظم نهادی پیرامون استفاده کرده است؛ کنشی خودآگاه که در سطح فردی بر هویت و کیستی خویش پافشاری کرده و یا با گذار از این تکینگی زمینۀ بروز یا تظاهر عینی هویت جمعی و فراملی را نشان می‌دهد. کنشگری‌های زبانی مقاومت‌محور در ادبیات زندان به‌شمار می‌آید در آن زبان نه ابزار بازنمایی تجربه بلکه کنشی فعال، مولد و عاملیت‌بخش است. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12873.html یکی از مواردی که در نشانه معناشناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد نظام مد و شیوۀ معنا سازی آن در بسترهای مختلف فرهنگی اجتماعی می‌باشد. ما نیز با تکیه بر یافته‌های نظری نشانه-معنا شناسی تلاش کرده‌ایم تا به نوع خاصی از مد به نام جواهرات پوشیدنی‌ بپردازیم. بسیاری از هنرمندان در دورانی از زندگی خود به طراحی جواهرات پرداخته و آن‌ها مبنایی برای بسیاری از طراحان مد قرار گرفته است. از جمله پرویز تناولی که طی دوران فعالیت هنری خود به جواهرات هنری روی آورد. در این جستار قصد داریم به این پرسش پاسخ دهیم که نسبت جواهرات پوشیدنی تناولی با مد چیست؟ و چگونه این جواهرات سبک زندگی ویژه‌ای را به وجود می آورد؟ هدف ما این است که نشان دهیم معنای ابژه در نظام مد چگونه و تطور و تحول می یابد و سبک زندگی نیز به تبع آن تغییر می‌کند. برای پاسخ به این پرسشها از رویکرد نشانه-معنا شناسی استفاده کردیم که یکی از رویکردهای نوین برای تحلیل زبانهای کلامی و غیر کلامی می باشد و با تحلیل به این نتیجه رسیدیم که جواهرات تناولی از ابژۀ هنری به ابژۀ کاربردی و سپس به ابژۀ فرهنگی تبدیل شده اند و سبک زندگی ویژه هنری را به وجود آورده‌اند. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12874.html انتخاب نام ابزاری برای معرفی هویت انسان‌هاست و می‌توان این امر را بخشی از فرهنگ جوامع دانست. در این مقاله سیر تحول نام‌گذاری در 3 نسل در منطقه سولقان از توابع شهر تهران مورد بررسی قرار گرفته است. بر همین اساس 2326 نام از متولدین سال‌های 1330تا 1393ز طریق درخت خویشاوندی جمع‌آوری شد. این اسامی در 4 گروه هویتی، شامل هویت‌های مذهبی، ملی، فراملی و خنثی گردآوری شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد نام‌های برگرفته از هویت مذهبی بالاترین فراوانی و پس از آن نام‌ها با اسامی خنثی و هویت‌های ملی و فراملی به ترتیب بیشترین فراوانی را در این تقسیم‌بندی به خود اختصاص می‌دهند. بررسی سیر تحول نام‌ها نشان می‌دهد اسامی مذهبی در نسل سوم روندی رو به رشد داشته؛ اما اسامی فراملی سیری نزولی و گرایش به نام‌های ملی و خنثی که در نسل‌های اول بسیار اندک بوده است در نسل‌های بعدی سیر صعودی پیدا کرده استدر خصوص نام‌هایی با هویت‌های مذهبی، ملی و اسامی خنثی، نتایج نشان می‌دهد که این نام‌ها در هر دو جنس زن و مرد روندی رو به رشد داشته است و این در حالی‌ است که اسامی با هویت فراملی در نسل سوم در زنان و مردان کاملا حذف شده است و دیده نشده است. https://sociolinguistics.journals.pnu.ac.ir/article_12935.html این پژوهش با هدف بررسی ترجیحات دانش‌آموزان پایه هفتم ایرانی به یادگیری زبان‌های خارجی غیرانگلیسی، شناسایی عوامل مؤثر بر این ترجیحات، و تحلیل تفاوت‌های جنسیتی انجام شد. جامعه پژوهش شامل 1004 دانش‌آموز از پنج استان ایران بود که با روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها پرسشنامه‌ای با 34 گویه بود که روایی و پایایی آن از طریق تحلیل عاملی تأیید شد. یافته‌ها نشان داد که گرایش دانش‌آموزان به زبان‌های خارجی غیرانگلیسی متفاوت است و این تفاوت ها معنادار است. یافته‌ها همچنین نشان داد که سه عامل شامل «عوامل فردی»، «عوامل آموزشی» و «عوامل اجتماعی-اقتصادی» گرایش دانش‌آموزان به زبان‌های خارجی غیرانگلیسی را تبین می نماید و در میزان تاثیر این عوامل در ترجیحات دانش‌آموزان تفاوت معنادار وجود دارد. در پایان، تفاوت جنسیتی در ترجیحات زبانی معنادار بود، اما در عوامل مؤثر تفاوت معناداری میان دو جنسیت مشاهده نشد. پیامدهای این نتایج برای سیاست‌گذاری نظام آموزشی ایران در حوزه آموزش زبان‌های خارجی مورد بحث قرار خواهد گرفت و پیشنهاداتی در راستای مطالعات بیشتر ارائه خواهد شد. واژگان کلیدی: ترجیحات زبانی، زبان‌های خارجی غیرانگلیسی، تحلیل عاملی، تفاوت‌های جنسیتی، دانش‌آموزان ایرانی پایه هفتم، نمونه‌گیری در دسترس