بررسی دیدگاه جنسیّت‌گرایی در فیلم‌های دو فیلم‌ساز ایرانی تهمینه میلانی و اصغر فرهادی از دیدگاه نشانه‌شناسی اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان‌شناسی؛ دانشگاه پیام نور

2 دانشیار زبان‌شناسی، پژوهشکده تحقیق و توسعۀ سمت

10.30473/il.2020.45866.1258

کلیدواژه‌ها


مقدمه: نشانه‌ها در متون مختلف، معانی متفاوتی دارند. فیلم‌های سینمایی به‌عنوان یک رسانه، حامل پیام‌ها و نگرش‌هایی هستند که مدنظر سازندۀ آن است. بحث مهم و مدنظر این پژوهش بازنمایی تفکر فمینیستی فارغ از نگاه تسلط جنسیّتی، آن‌ هم از رهگذر نشانه‌های زبانی است. در این پژوهش درصدد هستیم تا با معرفی چارچوب نظری نشانه­شناسی اجتماعی ون لووِن ، نشانه­های معرف دیدگاه جنسیّت‌گرایی در فیلم­های دو فیلم ساز زن و مرد ایرانی را بررسی نموده و از این منظر تفکر جنسیّت‌گرایی در متون سینمایی ایران و وجهیّت‌های دلالت بر این مفهوم تعریف شود. از آنجا که فعالیّت­ها و کنش­های هویت­مندی جنسیّتی افراد در سطح جمعی متبلور می­شود و از طریق ژانرهای مختلف من‌جمله رسانه سینما ممکن و عینی می­شود، متن حاضر درصدد پاسخگویی به این سوال است که مخاطبان سینما و فیلم با چه تعریفی از هویت زنانه یا مردانه مواجه می­شوند و در واقع بازنمایی نشانه­های ارائه شده از نقش­های جنسیّتی زنانه و مردانه  بعنوان وجهیّت عینی و ذهنی چیست؟ هم‌زمان به لایه­های معنایی مستتر در فیلم، از‌جمله تحلیل گفتمان نشانه­های زبانی به‌کاررفته و تصاویر استفاده شده در متن فیلم هم اشاره خواهد شد.

روش تحقیق: پژوهش حاضر به روش توصیفی– تحلیلی و از نوع کمّی و کیفی و به‌صورت نمونه‌گیری هدفمند به بررسی وجهیّت موجود در  شش فیلم می‌پردازد. نگارندگان، عبارت‌های کلامی و گفتگوهای بین شخصیّت‌های داستان فیلم را تجزیه و تحلیل کرده و با ارائۀ آمار کمّی، وجهیّت‌های عینی و ذهنی به‌کاررفته در دیالوگ‌ها را تحلیل می‌نمایند. از این رو برای دسترسی به داده‌های کافی و اعتبار نتایج، از هر کارگردان سه فیلم انتخاب شده است تا پیکرۀ تحلیلی به حد نصاب برسد.

یافته‌ها: وجهیّت‌های به‌کاررفته توسط شخصیّت‌های زن و مرد داستان در فیلم‌های کارگردان زن ایرانی حاکی از آن است که تفکر حاکم و غالب، فمینیستی و زن‌مدارانه است. از آنجا که شخصیّت زن فیلم بوضوح، وجهیّت عینی را بکار می‌برد.  تحقیقی مشابه بر فیلم‌های کارگردان مرد ایرانی نیز انجام شد و نتایج نشان داد وجهیّت‌های عینی و ذهنی استفاده ‌شده توسط شخصیّت‌های زن و مرد داستان کاملاً انتظار الگوی ون‌لیوون را حاصل کردند. بنابراین رویکرد فمینیستی در فیلم‌های کارگردان زن ثابت شد.

بحث و نتیجه‌گیری: نتایج حاصل در جدول‌ها نشان می‌دهد که از مجموع 3 فیلم از فیلم‌ساز زن ایرانی، شخصیّت زن داستان از مجموع 736 وجهیّت با به‌کارگیری 226 وجهیّت عینی (30%) و 91 وجهیّت ذهنی (12%) در برابر 107 وجهیّت عینی (14%) و 240 وجهیّت ذهنیِ (33%) به‌کاررفته توسط مرد داستان  مطابق با الگوی ون‌لیوون، کاملاً عکس نتایج مورد انتظار عمل کرده است و این جابه‌جایی فاحش در به‌کارگیری وجهیّت‌های جنسیّت مخالف، نشان از تفکر غالبِ فمینیستی و زن‌سالارانه دارد. به‌کارگیری وجهیّت‌های زبانی توسط جنسیّت مخالف این آگاهی را در مخاطب ایجاد می‌کند که فیلم صرفاً بازنمایی واقعیت‌های زندگی نیست بلکه بازسازی تفکر، محصول مدنظر است. همین تحلیل و پژوهش در مورد فیلم‌های سینمایی کارگردان مرد ایرانی نیز انجام شد و نتایج نشان داد که از وجهیّت‌های استفاده شده توسط شخصیّت مرد داستان، از مجموع 1102 وجهیّت با تعداد 288 وجهیّت عینی (26%) و 243 وجهیّت ذهنی (22%) در برابر 195 وجهیّت عینی (18%) و 322 وجهیّت ذهنی (29%) به‌کاررفته توسط زن داستان‌های فیلم و مطابق با الگوی ون لووِن، انتظار مدنظر حاصل شده است و هریک از جنسیّت‌ها مطابق با جنسیّت خود از وجهیّت مطلوب و موردنظر استفاده کرده‌اند. همان‌طور که در تحلیل هریک از فیلم‌ها اشاره شد در هیچ صحنه‌ای، تفکر غالب یا حاکم بین دو جنسیّت دیده نشد.

آقابابایی، احسان و زهرانی، داوود (1394). بازنمایی جنسیّت در پوستر فیلم‌های پرفروش پنجاه سال اخیر سینمای ایران.زندرفرهنگوهنر، دورة 7، شمارة 3، 312-295.
بشیریه، حسین (1385). جامعه‌شناسیسیاسی. تهران: نشر نی.
چندلر، دانیل (1394). مبانی نشانه­شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران: سورۀ مهر.
حسن‌پور اسلانی، محسن (1391). مردانگی در قاب؛ نشانه­شناسیِ اجتماعی مردانگی در عکاسی مطبوعاتی ایران دهه‌های 50 و 60 خورشیدی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات فرهنگی، دانشگاه علم و فرهنگ.
حسینی، مریم؛ ساسانی، فرهاد و نظردنیوی، سارا (1395). تحلیل نشانه­شناسی اجتماعی فیلم­نامه آژانس شیشه­ای. زبان­پژوهی، سال 6، شمارۀ 18، 84-61.
دادگران، سیّدمحمّد و جلیلیان، شهین (1390). بررسی جایگاه اجتماعی زن در آثار فیلم‌سازان زن و مرد (کافه ترانزیت و زیر پوست شهر)، مطالعات رسانه‌ای، سال6، شمارۀ 13، 84-59.
ساسانی، فرهاد (1389). معناکاوی: به سوی نشانه‌شناسی اجتماعی. تهران: علم.
رضایی، طاهره و سجودی، فرزان (1394). بازنمایی جنسیّت در متون دیداری کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی به غیرانگلیسی‌زبانان از منظر نشانه‌شناسی اجتماعی تصویر؛ مطالعۀ موردی: American English File (2), Four Corners(2) & Interchange (2)، جستارهای زبانی، دورۀ 6، شمارۀ 3 (پیاپی24)، 140-115.
سجودی، فرزان (1390). نشانه‌شناسی کاربردی، چاپ دوّم،  تهران: علم.
سوسور، فردینان (1380). مبانی ساخت‌گرایی در زبان‌شناسی، ساخت‌گرایی، پساساخت‌گرایی و مطالعات ادبی، ترجمه کوروش صفوی،  به کوشش فرزان سجودی، تهران: حوزه هنری.
فرامرزی، محسن (1390). مقایسۀ تطبیقی با رویکرد نشانه­شناسی آگهی­های بازرگانی تلویزیون ایران و شبکه­های ماهواره­ای. مطالعات رسانه­ای، سال 6، شمارۀ 12، 118-93.
فرکلاف، نورمن (1379). تحلیلانتقادی گفتمان.ترجمۀ فاطمه شایسته‌پیران و همکاران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
متز، کریستین (1392). دربارۀ مفهوم زبان‌ سینما. ترجمۀ علاء‌الدین طباطبایی، چاپ چهارم، تهران: هرمس.
نیکولز، بیل (1392). ساخت‌گرایی، نشانه‌شناسی سینما. ترجمۀ علاء‌الدین طباطبایی، چاپ چهارم. تهران: هرمس.
ون‌لیوون، تئو (1395). آشنایی با نشانه‌شناسی اجتماعی. ترجمۀ محسن نوبخت، تهران: انتشارات علمی.
Ottoh-Agede, B.S & Eyo, A.E. (2014).Gender semiotics and the 21st century feminist utopia: Implications on national security and socio-cultural development. Theory and Practice in Language Studies, 4(1), 15-23.
Gao, H. (2013).  Reflection on feminism in Jane Eyre. Theory and Practice in Language Studies, 3(6), 926-931.
Hodge, R. & Kress, G. (1988). Social semiotics. Cambridge: Polity Press.
Halliday, M.A.K. (1978). Language as a social Semiotics. London: Edward Arnold.
Halliday, M.A.K. (1985). An introduction to functional grammar. London: Edward Arnold.
Lao, K.L. (2016). Problematizing femininity in slimming advertisements. Pertanika Journal of Social Sciences & Humanities, 24(4), 1627-1650.